Γιατί οι Παραλιμνίτες προσκυνούν κάθε χρόνο στο πανηγύρι του Σωτήρος στη Σωτήρα – Το μεγάλο θαύμα του Χρυσοσώτηρα

Μία πολύ σημαντική παράδοση δύο, σχεδόν, αιώνων, κρατάει μέχρι σήμερα τη σύνδεση μεταξύ Παραλιμνίου και Σωτήρας με τους Παραλιμνίτες να μεταβαίνουν κάθε χρόνο στη μεγάλη γιορτή και στην εμποροπανήγυρη της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος στη Σωτήρα Αμμοχώστου κάθε 5 και 6 Αυγούστου. Παρ’ όλα αυτά, αν και το έθιμο διατηρείται από τα μέσα του 19ου, περίπου, αιώνα, λίγοι γνωρίζουν την προέλευσή του αλλά και το θαύμα με το οποίο συνδέονται οι δύο κοινότητες.

Το θαύμα που έσωσε το Παραλίμνι από την επιδημία πανώλης

Όπως αναφέρει ο Σάββας Πραστίτης στην εισήγηση με τίτλο “Ιερεύς Γαβριήλ Παπακωνσταντή, μία ιερατική προσωπικότητα στα τέλη της Οθωμανοκρατίας από τη Σωτήρα Αμμοχώστου” που παρουσιάστηκε στο B΄ Συνέδριο Βυζαντινολογικής Εταιρείας Κύπρου τον Ιανουάριο του 2018, στα μέσα του 19ου αιώνα, το Παραλίμνι μαστιζόταν από επιδημία πανώλης, που είχε σαν αποτέλεσμα να πεθαίνουν καθημερινά πολλοί άνθρωποι και κυρίως παιδιά.

Εξαιτίας της απουσίας ιερέα, στο Παραλίμνι μετέβαινε ο ιερέας Γαβριήλ Παπακωνσταντή (γεννηθείς το 1790 περίπου) για να κηδεύσει τους νεκρούς. Μια μέρα όμως, καθ’ οδόν προς το Παραλίμνι δειλίασε μπρος στο ενδεχόμενο να μεταδοθεί η επιδημία και σε αυτόν και να την μεταφέρει στη Σωτήρα.

Τότε, κατά την παράδοση, εμφανίστηκε μπροστά του μια φωτεινή μορφή ντυμένη στα λευκά και τον πρόσταξε να πάει να τελέσει την κηδεία και θα είναι η τελευταία γιατί η επιδημία θα σταματήσει. Και όντως έτσι έγιναν τα πράγματα.

Το κτίσιμο του νηλιακού από τους κατοίκους του Παραλιμνίου και το έθιμο που κρατάει μέχρι σήμερα

Οι κάτοικοι του Παραλιμνίου απέδωσαν το γεγονός στην εμφάνιση του Χρυσοσώτηρα της Σωτήρας, του «Αφέντη», όπως είναι ευρύτερα γνωστός, και σε ένδειξη ευγνωμοσύνης έκτισαν την νότια στοά του ναού (“νηλιακός”) και πιθανότατα και το εξωτερικό περιτείχισμα του ναού, που φέρει χρονολογική ένδειξη 1855 στο ανατολικό υπέρθυρό του.

Αξιοσημείωτο γεγονός είναι και το ότι κάθε χρόνο στις 6 Αυγούστου, ημέρα της εορτής της Μεταμορφώσεως, οι κάτοικοι του Παραλιμνίου μαζικά έρχονται στη Σωτήρα για να τιμήσουν την εορτή. Επίσης μία άλλη παράδοση που συνεχίζεται ως τις μέρες μας είναι να έρχονται κάθε Δευτέρα απόγευμα και να παίρνουν λάδι από το καντήλι της εικόνας για να σταυρώσουν τα μικρά βρέφη. Αυτό γίνεται από κατοίκους του Παραλιμνίου και της Δερύνειας.

Η φορητή εικόνα του Αγίου Χαραλάμπους

Ιδιαίτερα ενδιαφέρον τεκμήριο είναι φορητή εικόνα του Αγίου Χαραλάμπους, κτήμα του ιερέως Γαβριήλ, με χρονολογία 1860. Ο Άγιος Χαράλαμπος συνδέεται στην ορθόδοξη λαϊκή ευσέβεια με την προστασία από λοιμούς και επιδημίες. Στο ειλητάριο της εικόνας υπάρχει επίκληση για λύτρωση από λοιμική νόσο, ενώ η αφιερωματική επιγραφή αναφέρει ότι η εικόνα ανήκε στον «Γαβριήλ ιερέα».

Η εικόνα δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι συνέβη το θαύμα ούτε ότι η επιδημία έπληξε ειδικά το Παραλίμνι. Αποτελεί, όμως, ισχυρή ένδειξη ότι ο συγκεκριμένος ιερέας και η κοινότητα της Σωτήρας βίωναν πραγματικό φόβο λοιμικής νόσου κατά την ίδια περίπου περίοδο.

Το παλαιό προσκύνημα των Παραλιμνιτών

Η μαζική μετάβαση των κατοίκων του Παραλιμνίου στη Σωτήρα κατά την εορτή της Μεταμορφώσεως, στις 6 Αυγούστου, διατηρείται μέχρι και τις μέρες μας. Προφορική μαρτυρία του Μάρκου Ζ. Κουζαλή από το Παραλίμνι περιγράφει πομπή με κάρα, καρέτες και ζώα μέσα από τη λίμνη του Παραλιμνίου προς τη Σωτήρα και συνδέει ρητά το έθιμο με τη σωτηρία του χωριού από την ασθένεια.

Αυτούσια η μαρτυρία του Μάρκου Κουζαλή

Όταν ήμουν σε ηλικία 5-6 ετών όπως ενθυμούμαι όλοι οι κάτοικοι της κοινότητας του Παραλιμνίου εόρταζαν τη γιορτή του Χρυσοσώτηρος στις 6 Αυγούστου εις την Σωτήρα. Ήταν το γειτονικό χωριό. Οι κάτοικοι της κοινότητας μας στις 6 Αυγούστου ενωρίς το πρωί, 6 π.μ., αναχωρούσαν δια το γειτονικό χωριό Σωτήρα. Με τα κάρα, τις καρέττες (μικρά κάρα) και τα γαϊδούρια οι νέοι, οι νέες και οι γέροντες για την μεγάλη γιορτή του Χρυσοσώτηρος. Επίσης οι νέοι και οι νέες στόλιζαν τα κάρα και τις καρέττες. Είχαν το έθιμο να συναγωνίζονται ανά μεταξύ τους ποιος θα έφτανε πρώτος με τα κάρα, τις καρέττες και τα γαϊδούρια.

Γινόταν ένα μεγάλο κομβόϊ από το Παραλίμνι μέχρι της Σωτήρα δια μέσου της Λίμνης. Η αγάπη αυτή, η συνήθεια των κατοίκων του Παραλιμνίου δια την εκκλησία της Χρυσοσώτηρος γινόταν περίπου από το 1900 μ.Χ. μέχρι το 1974 μ.Χ. που έγινε η εισβολή.

Τώρα εξηγώ τον λόγο οπού μου είχε εξηγήσει ο πατέρας μου Τζιοβάνης Γ. Κουζαλή γιατί γινόταν όλη αυτή η κοσμοσυρροή από τους κατοίκους τις κοινότητας στην μικρή εκκλησία του Χρυσοσώτηρος εις την Σωτήρα.

Πέριξ το 1850 μ.Χ. εις την περιοχή μας επικρατούσε μια θανατηφόρα ασθένεια ίσως χολέρα ή πανούκλα με αρκετά θύματα. Ένας από αυτά τα θύματα ήταν και ο ιερέας του Παραλιμνίου. Για όλα αυτά τα θύματα ερχόταν στο Παραλίμνι από την Σωτήρα ο ιερέας Παπαγαβριήλ διά την κηδεία. Οι νεκροί στο Παραλίμνι είχαν ξεπεράσει τα δέκα πτώματα. Από τις πολλές φορές που ερχόταν ο ευλαβής αυτός ιερέας δια να εκτελεί αυτό το γεγονός, η σύζυγος του ιερέα (πρεσβυτέρα) αντέδρασε. «Έχεις και εσύ παιδιά και εγγόνια». Ο ιερέας το σκέφτηκε πολύ σοβαρά και τις είπε «Σε παρακαλώ θα πάω δια τελευταία φορά και να ενημερώσω τους κατοίκους του γειτονικού μου χωριού και ότι θέλουν ας κάνουν». Η ευλογημένη αυτή σύζυγος, του έδωσε την ευχή της και ταυτόχρονα προσευχήθηκε στην Παναγία, να επέμβει και να σώσει το Σύζυγο της και την κοινότητα του γειτονικού χωριού και της περιοχής Ο ιερέας Παπαγαβριήλ από το πρωί της επομένης αναχώρησε δια το μακάβριων αυτό γεγονός δια το Παραλίμνι.

Ο ευλογημένος αυτός ιερέας καθ’ οδόν σκεπτόταν τα λόγια της συζύγου του και στο μέσο της λίμνης αποφάσισε να επιστρέφει και να μην εκτελέσει την κηδεία όπως είχε υποσχεθεί στην σύζυγο του.

Ξαφνικά ένας νεαρός πιθανός ο Χρυσοσώτηρος του φανερώθηκε και του είπε να εκτελέσει δια τελευταία φορά αυτό το μακάβριο γεγονός της κηδείας και οι γείτονες σου δεν θα σε χρειαστούν άλλη φορά. Δεν θα υπάρχει άλλος νεκρός, θα τους καλύψω και θα τους βοηθήσω εγώ. Ο ιερέας αυτός μετά τη κηδεία το είχε αναφέρει εις τους δε Παραλιμνίτες ότι δεν θα υπάρχει άλλος νεκρός μετά την παρέμβαση του Ιησού Χριστού.

Πράγματι, η αρρώστια εξαφανίστηκε εις ολόκληρη την περιοχή και δεν υπήρχε άλλο θύμα. Οι Παραλιμνίτες προς τιμή τους έκτισαν εις την Σωτήρα τον ηλιακό πάνω σε ένα αρχαίο μικρό εκκλησάκι του 8ου αιώνα. Συνήθιζαν να εκκλησιάζουν στις 8 μέρες τα νεογέννητα και στις 40 μέρες τα ποσαραντόματα (σαραντίσματα) και άλειφαν τα μωρά με λάδι της Παναγίας.

Αυτός είναι ο λόγος που οι Παραλιμνίτες εόρταζαν και εορτάζουν στις 6 Αυγούστου του Σωτήρος και όλη η κοινότητα του Παραλιμνίου να παρευρίσκεται εις αυτό το μικρό εκκλησάκι για την γιορτή αυτήν, με όλο το ζήλος.

Όλα αυτά μου τα διηγήθηκε ο πατέρας μου ο Τζιοβάνης Γ. Κουζαλής, ημερομηνίας γεννήσεως 6 Οκτωβρίου 1899.

Επίσης είναι επιβεβαιωμένα από τον Ιερέα της Σωτήρας, (μακαριστό) Πάτερ Γεώργιο Ιωάννου.

Μάρκος Ζ. Κουζαλής, Παραλίμνι, 18 Μαρτίου 2020

Ο παλαιός ναός της Μεταμορφώσεως του Σωτήρος

Η εκκλησία της Μεταμορφώσεως στη Σωτήρα Αμμοχώστου βρίσκεται εντός του παλαιού νεκροταφείου, κοντά στο κέντρο. Το κτήριο, όπως σώζεται σήμερα, είναι προϊόν μιας σειράς επεμβάσεων στον αρχικό πυρήνα, η κατασκευή του οποίου τοποθετείται συνήθως στο 13ο αιώνα. Οι τοιχογραφίες, που αρχικά κοσμούσαν το εσωτερικό της μονόχωρης τρουλαίας αυτής εκκλησίας, σήμερα σώζονται αποσπασματικά, κυρίως στις παραστάδες και τα εσωράχια των τόξων που φέρουν τον τρούλο. Παρά την ενδιαφέρουσα αρχιτεκτονική ιστορία του ναού και τη σημασία των τοιχογραφιών, οι οποίες αποτελούν μια σπάνια μαρτυρία της μνημειακής ζωγραφικής στην Κύπρο στο β’ μισό του 13ου αιώνα, η εκκλησία της Μεταμορφώσεως (σε αντίθεση με κάποια άλλα μνημεία στην ίδια περιοχή) δεν υπήρξε ποτέ αντικείμενο συστηματικής διερεύνησης, ενώ οι σχετικές αναφορές στην επιστημονική βιβλιογραφία είναι περιστασιακές.

Την έρευνα, με θέμα «Η εκκλησία της Μεταμορφώσεως στη Σωτήρα Αμμοχώστου και τα συμφραζόμενά της: Ιστορία – Αρχιτεκτονική – Τοιχογραφίες», ξεκίνησε τη Δευτέρα 2 Ιουνίου 2014 το Πανεπιστήμιο Κύπρου. Το διετές ερευνητικό πρόγραμμα, που προβλέπεται να ολοκληρωθεί την 30η Ιουνίου 2016, διεξάγεται με την άδεια και σε συνεργασία με το Τμήμα Αρχαιοτήτων Κύπρου (υπεύθυνος: Γιώργος Φιλοθέου, Αρχαιολογικός Λειτουργός Α’). Επιστημονική υπεύθυνη του προγράμματος είναι η Επίκουρη Καθηγήτρια του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου, Μαρία Γ. Παρανή.

Σκοπός του συγκεκριμένου προγράμματος είναι η συστηματική επιστημονική μελέτη της αρχιτεκτονικής και των τοιχογραφιών του ιδιαίτερα σημαντικού, αλλά ελάχιστα μελετημένου, αυτού μνημείου. Αναλυτικότερα, το πρόγραμμα περιλαμβάνει: την πλήρη σχεδιαστική και φωτογραφική αποτύπωση του μνημείου και της διακόσμησής του, την αρχιτεκτονική μελέτη του κτηρίου, την αποσαφήνιση των οικοδομικών του φάσεων και τη διερεύνηση της αρχικής του λειτουργίας, την εικονογραφική και τεχνοτροπική ανάλυση των τοιχογραφιών του, την τεχνική ανάλυση των τοιχογραφιών, την ταυτοποίηση της πηγής των υλικών και την εξέταση της τεχνικής του ζωγράφου, και τέλος τη μελέτη των ιστορικών, κοινωνικών και καλλιτεχνικών συμφραζομένων του μνημείου τόσο εντός της περιοχής της Σωτήρας, όσο και μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο της Κύπρου των Λουζινιανών και της σταυροφορικής Ανατολής.

Η μελέτη και η δημοσίευση του ναού της Μεταμορφώσεως στη Σωτήρα Αμμοχώστου και μάλιστα των εξαιρετικά σημαντικών τοιχογραφιών του φιλοδοξεί να κάνει το σχετικά άγνωστο αυτό μνημείο ευρύτερα γνωστό στην τοπική και διεθνή επιστημονική κοινότητα. Απώτερος στόχος είναι η γόνιμη συμβολή στην κατανόηση της καλλιτεχνικής παραγωγής στην Κύπρο κατά τον 13ο αιώνα μέσα από τη διερεύνηση της δυναμικής συνάντησης στη Σωτήρα μιας ζωντανής τοπικής βυζαντινής παράδοσης με τη χριστιανική τέχνη της Σταυροφορικής Ανατολής.

Για την πραγμάτωση των ερευνητικών στόχων του προγράμματος θα εργαστεί διεθνής επιστημονική ομάδα, στην οποία συμμετέχουν, εκτός από τη Μαρία Παρανή και τον Γιώργο Φιλοθέου, οι: Ανδρέας Ζήσιμος (Τμήμα Γεωλογικής Επισκόπησης Κύπρου), Mat Immerzeel (Leiden Institute for Religious Studies/Paul van Moorsel Centre), Ιωάννα Κακουλλή (Materials Science and Engineering Department, University of California, Los Angeles), Αθανάσιος Παπαγεωργίου (πρώην Διευθυντής του Τμήματος Αρχαιοτήτων Κύπρου), Τάσος Παπακώστας (King’s College London), Μαρία Πασχάλη (Courtauld Institute of Art, London), και Philippe Trélat (Groupe de Recherche d’Histoire de l’Université de Rouen).

Το Τμήμα Αρχαιοτήτων Κύπρου έχει αναλάβει τη φωτογραφική αποτύπωση του μνημείου, ενώ το μεγαλύτερο μέρος του κόστους για τις αναλύσεις θα καλυφθεί από το Materials Science and Engineering Department, Henry Samueli School of Engineering and Applied Science – University of California, Los Angeles.

Η έρευνα υλοποιείται με χρηματοδότηση του Ιδρύματος «Αναστάσιος Γ. Λεβέντης» στο πλαίσιο της ευρύτερης συνεργασίας του Ιδρύματος με το Πανεπιστήμιο Κύπρου για την προώθηση της έρευνας, και στην όλη προσπάθεια πολύτιμη είναι η υποστήριξη του Δήμου Σωτήρας και της Ιεράς Μητρόπολης Κωνσταντίας-Αμμοχώστου.

Famagusta.News