Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια της σύγχρονης κυπριακής ιστορίας είναι και η δράση του γυναικείου αντικατοχικού κινήματος «Οι γυναίκες επιστρέφουν». Πρόκειται για μια μοναδική περίπτωση όπου μεμονωμένες Κύπριες κατάφεραν να οργανωθούν, να μαζικοποιήσουν τις φωνές τους, να ακουστούν στο εξωτερικό, να ξεπεράσουν στερεότυπα και κομματικές γραμμές και να επιφέρουν μικρές αλλά εντυπωσιακές νίκες στην Κατοχή. Μια πρώιμη, αυθεντική και μη υποκινούμενη από πουθενά αλλού, εκτός από την ιδιωτική πρωτοβουλία και από «τα κάτω», κινητοποίηση της «κοινωνίας των πολιτών».
Η πρώτη πορεία έγινε πριν κλείσει χρόνος από την τουρκική εισβολή: Στις 20 Απριλίου 1975, 30.000 χιλιάδες Κύπριες, μαζί με προσωπικότητες από όλο τον κόσμο, με πιο γνωστές στο νησί μας τη Δομνίτσα Λανίτη, τη Μελίνα Μερκούρη, και τη Μαργαρίτα Παπανδρέου, πραγματοποίησαν την «πορεία προς την Αμμόχωστο», που έφτασε μέχρι το κατοχικό οδόφραγμα στη Δερύνεια. Η πορεία του 1975 προήλθε από πρωτοβουλία μιας μικρής ομάδας γυναικών που προσπάθησαν να αποφύγουν τα συμβατικά οργανωτικά σχήματα, τις «προεδρίες» και τις «γραμματείες». Σαφέστατα, όμως, κύρια ηγετική μορφή στο άτυπο οργανωτικό σχήμα της πρωτοβουλίας ήταν η ογκολόγος γιατρός Χέλεν Σωτηρίου (1920-2012). Οι άνδρες κρατήθηκαν μακριά, όπως και η οποιαδήποτε σκέψη για χρήση βίας. Εξάλλου και το κεντρικό σύνθημα των γυναικών ήταν το “We come in peace”, με στόχο να αναδείξει στη διεθνή κοινότητα ότι το πρόβλημα στην Κύπρο το δημιουργούσε η παρουσία του τουρκικού στρατού, που εμπόδιζε την Επιστροφή.
Ακολούθησε η δυναμική επανεμφάνιση της Κίνησης το 1987 με δυο πορείες, στον Άρωνα, τον Ιούνιο, και στον Άγιο Παύλο, τον Νοέμβριο. Είχαν πια περάσει 13 χρόνια Κατοχής, και το κλίμα ήταν διαφορετικό, όπως μεγαλύτερο υπήρξε και το ξάφνιασμα με την άψογη οργάνωση των πορειών και τον απόηχό τους, στο εσωτερικό και διεθνώς. Στον Άρωνα, οι γυναίκες πέρασαν για πρώτη φορά από το 1974 στη «νεκρή ζώνη», πριν ανακοπούν με τη βία από Ειρηνευτές. Στον Άγιο Παύλο οι διαδηλώτριες αντιμετωπίστηκαν από τον στρατό κατοχής και ο φακός των φωτογράφων και των κινηματογραφιστών κατέγραψε εικόνες της άνισης αντιπαράθεσης της ειρηνικής απαίτησης των γυναικών για Επιστροφή με τη κτηνώδη βία των όπλων. Με εξαίρεση τους «συνήθεις απόντες», το μεγαλύτερο μέρος της κοινής γνώμης είχε συγκλονιστεί. Ένα χρόνο αργότερα, τον Ιούνιο του 1988, 100 περίπου γυναίκες κατέλαβαν συμβολικά την Ακρόπολη των Αθηνών, τη μέρα της επίσημης επίσκεψης του Τούρκου πρωθυπουργού Τουρκούτ Οζάλ, σε μια άκρως εντυπωσιακή ενέργεια.
Ακολούθησαν, τον Μάρτιο του 1989, δύο πορείες στα Λύμπια και στην Άχνα, που ήταν και οι μαχητικότερες και μαζικότερες. Στα Λύμπια οι γυναίκες ανακόπηκαν με τη βία στο ύψωμα του παρεκκλησίου του Τιμίου Σταυρού. Στην Άχνα κατάφεραν να σπάσουν τον κατοχικό κλοιό και μέσα σε μοναδική συγκίνηση μια μεγάλη ομάδα μπήκε στο ερειπωμένο χωριό και έφτασε στον λεηλατημένο ναό της Αγίας Μαρίνας, όπου έψαλαν τον Ακάθιστο Ύμνο. Καρπός των γυναικείων πορειών ήταν και η δικαστική προσφυγή της Κερυνειώτισσας Τιτίνας Λοϊζίδου, κατά της Τουρκίας. Μερικούς μήνες αργότερα εκδηλώθηκαν διαφωνίες, και η πορεία στον Άγιο Κασσιανό, τον Ιούλιο του 1989, δεν οργανώθηκε από το σύνολο της αρχικής Επιτροπής. Ήταν, ουσιαστικά, το τέλος της Κίνησης.
Την Τετάρτη 22 Νοεμβρίου 2017, στις 7.30 μμ., στην Αίθουσα Τελετών, στο Κτήριο Λεβέντη, στη Νέα Πανεπιστημιούπολη, ηγετικά μέλη της τότε επιτροπής θα μοιραστούν με προπτυχιακούς και μεταπτυχιακούς φοιτητές και φοιτήτριες τις μνήμες τους από την ιστορία της Κίνησης «Οι Γυναίκες Επιστρέφουν», με την ευκαιρία της παράδοσης του αρχείου της γυναικείας αντικατοχικής ομάδας στο Τμήμα Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Κύπρου. Κατά αγαθή συγκυρία, θα είναι και η τριακοστή επέτειος της πορείας στον Άγιο Παύλο (22 Νοεμβρίου 1987). Μια ευκαιρία για να συζητήσουμε πώς τα οράματα μιας διαφορετικής εποχής γίνονται και «επισήμως» ιστορία…
Πέτρος Παπαπολυβίου, Aναπλ. καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου