Οι Βρύσες του Φρενάρους αποτελούν σημαντικό μνημείο υποδομής και τοπικής ιστορίας. Κατασκευάστηκαν το 1953, κατά την περίοδο της Αγγλοκρατίας (1878–1960), όταν οι δημόσιες βρύσες σε ολόκληρη την Κύπρο είχαν καθοριστικό ρόλο για την ύδρευση, τη δημόσια υγιεινή αλλά και την κοινωνική ζωή των κοινοτήτων.
Οι βρύσες τοποθετούνταν σε κεντρικά σημεία χωριών, όπως πλατείες, εκκλησίες ή δημόσια κτήρια. Χτίζονταν με τοπικά υλικά, κυρίως πορόλιθο, και έφεραν διακοσμητικά στοιχεία νεοκλασικού ή αποικιακού χαρακτήρα. Συνήθως αναγράφονταν η χρονολογία κατασκευής και τα αρχικά του εκάστοτε μονάρχη του Ηνωμένου Βασιλείου, «E.R.» (Elizabeth Regina) ή «G.R.» (George Rex). Πολλές διέθεταν λεκάνες για ανθρώπους και ζώα, ενώ σε ορισμένες κατασκευαζόταν και μικρό στέγαστρο.
Πέρα από τη χρηστική τους αξία, οι βρύσες υπήρξαν τόποι κοινωνικής συνεύρεσης. Εκεί συγκεντρώνονταν οι γυναίκες για να γεμίσουν στάμνες και λαγήνια, εκεί αντάλλασσαν νέα και συζητήσεις, ενώ συχνά αποτέλεσαν σκηνικό προξενιών και παραδόσεων. Η παρουσία τους αποτυπώθηκε και στη λαϊκή λογοτεχνία, στα παραμύθια και στα τραγούδια.
Στο Δημοτικό Διαμέρισμα Φρενάρους του Δήμου Παραλιμνίου–Δερύνειας κατασκευάστηκαν το 1953 δεκαπέντε τσιμεντένιες βρύσες με τα αρχικά «E.R.» προς τιμήν της τότε βασίλισσας Ελισάβετ Β΄. Σήμερα σώζονται πέντε από αυτές, οι οποίες έχουν αποκατασταθεί και αναδειχθεί σε συνεργασία με την Εταιρεία Τουριστικής Ανάπτυξης Αμμοχώστου (ΕΤΑΠΑ).
Οι Πέντε Βρύσες του Φρενάρους
Οι σωζόμενες βρύσες βρίσκονται ή έχουν επανατοποθετηθεί στα εξής σημεία:
• Στη συμβολή των οδών Αρχαγγέλου Μιχαήλ και Γρηγόρη Αυξεντίου μπροστά από την οικία των Πιερή και Ελένης Καπετάνιου και κοντά στην παλιά εκκλησία του Αρχαγγέλου Μιχαήλ.
• Στη Λεωφόρο Φώτη Πίττα, μπροστά από την οικία του δασκάλου Λουκή και της Κυριακής Χατζηλουκά.
• Στο δίστρατο της σημερινής οδού Γιαννάκη Τζιοβάνη, απέναντι από την οικία του Μιχάλη και της Χρυστάλλας Στυλιανού.
• Η τέταρτη βρύση, αρχικά τοποθετημένη δίπλα στην οικία Σίμου και Αναστασίας Κατσαρή, μεταφέρθηκε από την οικογένεια στον χώρο του πατρικού για να σωθεί. Τον Αύγουστο του 2025 παραδόθηκε εκ νέου στην κοινότητα και τοποθετήθηκε στη Λεωφόρο Φώτη Πίττα, μπροστά από την οικία των Μιχάλη και Αντριάνας Κουλουμή.
• Η πέμπτη βρύση είχε τοποθετηθεί στο διχάλι των οδών Δημοκρατίας και Θεόδωρου Τσομαλλούρη. Αργότερα μεταφέρθηκε από τον Μάκη Κόνια στο χώρο του καταστήματός του, όπου χρησιμοποιήθηκε λειτουργικά και βάφτηκε πράσινη, προς τιμήν της ποδοσφαιρικής ομάδας Ομόνοια. Τον Αύγουστο του 2025 επεστράφη στην κοινότητα και επανατοποθετήθηκε στην οδό Γιασουμή Κιλέ, μπροστά από την οικία του Φώτη και της Αγγέλας Παπανικόλα.
Οι βρύσες του Φρενάρους δεν είναι απλώς μάρτυρες μιας άλλης εποχής, αποτελούν ζωντανό κομμάτι της τοπικής μνήμης, που συνδέει την καθημερινότητα των κατοίκων με την ιστορία, τον πολιτισμό και τις παραδόσεις του τόπου.
