Γνωρίστε την ελιά

Η ελιά ή ελαιόδενδρο ή λιόδεντρο (επιστ. Ελαία, Olea) είναι γένος καρποφόρων δέντρων της οικογένειας των Ελαιοειδών (Oleaceae), το οποίο συναντάται πολύ συχνά και στην Ελλάδα. Ο καρπός του ονομάζεται επίσης ελιά και από αυτόν παράγεται το ελαιόλαδο. Η ελιά υπήρξε το σύμβολο της θεάς Αθηνάς.

Η ελιά είναι γνωστή από τους αρχαιότατους χρόνους, και πιθανότατα κατάγεται από το χώρο της ανατολικής Μεσογείου. Σύμφωνα με την αρχαία ελληνική παράδοση, πατρίδα της ελιάς είναι η Αθήνα και η πρώτη ελιά φυτεύτηκε από την Αθηνά στην Ακρόπολη.
Οι Έλληνες ήταν ο πρώτος λαός που καλλιέργησε την ελιά στον ευρωπαϊκό μεσογειακό χώρο. Την μετέφεραν είτε Έλληνες άποικοι είτε Φοίνικες έμποροι. Όπως αναφέρει ο Πλίνιος, κατά το 580 π.Χ, ούτε το Λάτιο ούτε η Ισπανία ούτε η Τύνιδα γνώριζαν την ελιά και την καλλιέργειά της.

Η ελιά είναι ένα υποτροπικό είδος αειθαλές που αναπτύσσεται σε δένδρο ή θάμνο και ένα από τα κύρια χαρακτηριστικά του είναι η μακροζωία του. Η ελιά αναπτύσσει ένα πλούσιο ριζικό σύστημα με αποτέλεσμα να μπορεί να αναπτυχθεί σε ξηρά και άγονα εδάφη. Το μεγαλύτερος μέρος των ριζών τις βρίσκεται επιφανειακά περίπου 15-20 εκατοστά ή το πολύ 50-60 εκατοστά και μόνο ένα μικρό μέρος φτάνει στο ένα μέτρο. Η ελιά έχει νωρίς την άνοιξη στους βλαστούς της οφθαλμούς που θα δώσουν νέους βλαστούς και οφθαλμούς που θα δώσουν ταξιανθίες. Αρχικά στην νέα βλάστηση όλοι οι οφθαλμοί είναι οι ίδιοι και από αυτούς ορισμένοι διαφοροποιούνται αργότερα σε ανθοφόρους. Η ελιά ανθοφορεί και καρποφορεί στους βλαστούς της προηγούμενης χρονιάς, οι οποίοι ανάλογα διαφοροποιούνται σε ξυλοφόρους, καρποφόρους και μικτούς.

Ο καρπός της ελιάς είναι «δρύπη» όπως και των πυρηνοκάρπων (ραδακινιά, χρυσομηλιά).Αποτελείται από έξω προς τα μέσα από το φλοιό ή εξωκάρπιο, τη σάρκα ή μεσοκάρπιο όπου γίνεται η ελαιοποίηση και τον πυρήνα ή ενδοκάρπιο μέσα στο οποίο περιέχεται το σπέρμα. Από την καρπόδεση μέχρι την ωρίμανση μεσολαβούν 6-7 μήνες και ο καρπός περνάει από τρεις διαδοχικές φάσεις ανάπτυξης:

• Μια φάση ταχείας αύξησης του βάρους του, τους δύο πρώτους μήνες (Ιούνιο-Ιούλιο) κατά την οποία αναπτύσσεται κυρίως ο πυρήνας και ελάχιστα η σάρκα
• Μια φάση βραδύτερης αύξησης, το επόμενο δίμηνο κατά την οποία αναπτύσσεται η σάρκα και προς το τέλος του διμήνου σκληρύνεται και παύει πια να αναπτύσσεται ο πυρήνας.
• Μια φάση πάλι έντονης αύξησης του βάρους του καρπού από τον Οκτώβριο και μετά, μέχρι να αρχίσει ο καρπός να αλλάζει χρώμα από πράσινο σε ιώδες και μαύρο.

Η ελιά έχει την έντονη τάση για παρενιαυτοφορία, ιδιαίτερα σε άγονα και ξηρά εδάφη κατά την οποία η χρονιά καρποφορίας διαδέχεται από χρονιά ακαρπίας κ.ο.κ. Η παρενιαυτοφορία εκδηλώνεται σε μεμονωμένους κλάδους, σε ολόκληρα δένδρα ή και σε ολόκληρο τον ελαιώνα, ακόμα και σε μια ολόκληρη περιοχή. Αν και ο μηχανισμός με τον οποίο προκαλείται η παρενιαυτοφορία δεν έχει πλήρως διευκρινιστεί, πιστεύεται ότι οφείλεται κυρίως στον ανταγωνισμό μεταξύ βλάστησης και καρποφορίας. Δηλαδή, κατά την χρονιά της μεγάλης καρποφορίας εξαντλούνται τα αποθέματα τροφών και νερού με αποτέλεσμα η νέα βλα΄στηση που θα δώσει τους καρποφόρους βλαστούς για την επόμενη χρονιά να είναι περιορισμένη. Με προσεκτικούς χειρισμούς που αφορόυν την άδρευση, λίπανση και κλάδεμα καρποφορίας σε κατάλληλους χρόνους η παρευνιαυτοφορία μπορεί να μειωθεί σημαντικά.

Η ζώνη της ελιάς είναι η θερμή εύκρατη και υποτροπική σε γεωγραφικό πλάτος μεταξύ 30ο και 42-45ο στο βόρειο και νότιο ημισφαίριο, που έχει μεσογειακό κλίμα. Ο καθοριστικός παράγοντας είναι η θερμοκρασία στην οποία η ελιά είναι πολύ απαιτητική. Χρειάζεται υψηλές θερμοκρασίες την άνοιξη και το καλοκαίρι για να δώσει νέα βλάστηση και για να γίνει η καρπόδεση και η ωρίμαση του καρπού. Πολύ υψηλές θερμοκρασίες και ξηροί άνεμοι όμως είναι επιζήμιοι στη νέα βλάστηση και προκαλούν συρρίκνωση του καρπού. Για την διαφοροποίηση των ανθοφόρων οφθαλμών η ελιά έχει ανάγκη το χειμώνα από μια περίοδο χαμηλων θερμοκαρσιών μεταξύ 7ο C και 16ο C.

Απότομη πτώση θερμοκρασίας το χειμώνα κάτω από -5ο C είναι καταστροφική για την καλλιέργεια γιατί προκαλεί ξηράνσεις κλάδων και ολόκληρων δένδρωνν. Με σταδιακή πτώση της θερμοκρασίας για μικρότερα διαστήματα μπορεί να αντέξει μέχρι τους -10ο C. Όσον αφορά το έδαφος η ελιά αναπτύσσεται σε όλα τα εδάφη ακόμα και στα άγονα πετρώδη. Αποδίδει όμως πολύ καλύτερα σε σχετικά γόνιμα εδάφη που συγκρατούν αρκετή υγρασία. Υποφέρει σοβαρά σε βαριά εδάφη που νεροκρατούν. Προτιμά ουδέτερη ή ελαφριά αλκαλική αντίδραση του εδάφους, αντέχει όμως και στα ελαφρά όξινα εδάφη. Έχει σχετικά καλή αντοχή στην αλατότητα του εδάφους. Η υψηλή σχετική υγρασία στην ατμόσφαιρα ευνοεί τις ασθένειες από τις οποίες προσβάλλεται η ελιά. Υψηλή σχετική υγρασία κατά την ανθοφορία μειώνει σημαντικά την καρπόδεση.

*Ο Γιώργος Παπαγεωργίου είναι Γεωπόνος και Υπεύθυνος Επαρχίας της Εταιρίας Agrolan